Parasocial là gì? Khi sự ngưỡng mộ trở thành phụ thuộc cảm xúc

Parasocial là hiện tượng một cá nhân hình thành sự gắn bó cảm xúc sâu sắc với một người nổi tiếng hay influencer dù mối quan hệ đó chỉ tồn tại một chiều. Khi ranh giới bị xóa mờ, sự ngưỡng mộ ban đầu có thể âm thầm chuyển thành phụ thuộc cảm xúc và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tinh thần của bạn.

Parasocial là gì?

Parasocial là cách gọi những mối quan hệ một chiều, khi một người cảm thấy rất thân thiết và có cảm xúc với người nổi tiếng, idol hay influencer, dù người kia không hề biết đến sự tồn tại của họ. Cảm xúc là thật, nhưng mối quan hệ thì chỉ đi theo một hướng.

Điểm cốt lõi của parasocial nằm ở ảo giác về sự quen biết và gần gũi. Thông qua việc thường xuyên xem video, theo dõi mạng xã hội hay livestream, người xem dần có cảm giác hiểu rõ tính cách, suy nghĩ, đời sống của đối tượng mình hâm mộ. Trong khi đó, người được ngưỡng mộ hoàn toàn không nhận thức được sự tồn tại cá nhân của từng người theo dõi, hoặc chỉ tương tác ở mức rất chung chung.

Parasocial không phải lúc nào cũng tiêu cực. Ở mức độ nhẹ, nó giúp con người có cảm hứng, giải trí và cảm thấy được kết nối trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, khi sự gắn bó này trở nên quá sâu, chiếm nhiều thời gian, chi phối cảm xúc và thay thế các mối quan hệ ngoài đời thực, parasocial có thể chuyển từ ngưỡng mộ bình thường sang phụ thuộc cảm xúc, gây ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và chất lượng cuộc sống.

Parasocial relationship hình thành như thế nào?

Parasocial relationship không hình thành vì một lý do duy nhất, mà là kết quả của nhiều cơ chế tâm lý và truyền thông diễn ra song song trong quá trình con người tiếp xúc với nội dung số. Những cơ chế này khiến người xem dần cảm thấy thân quen, gắn bó và đầu tư cảm xúc vào một nhân vật công chúng, dù mối quan hệ đó không mang tính hai chiều.

• Tiếp xúc lặp lại tạo cảm giác quen thuộc: Khi một gương mặt xuất hiện liên tục trên màn hình – qua video, livestream, story hay bài đăng hằng ngày – não bộ sẽ mặc định họ là người “quen”. Sự quen thuộc này làm giảm cảm giác xa lạ và tăng mức độ tin tưởng, dù hai bên chưa từng có mối quan hệ cá nhân.
• Cách giao tiếp trực tiếp với người xem: Nhiều idol và influencer nói chuyện thẳng vào camera, xưng hô gần gũi, đặt câu hỏi hoặc chia sẻ suy nghĩ cá nhân. Hình thức này tạo ra cảm giác như đang được trò chuyện riêng, khiến người xem dễ tin rằng mình có một kết nối đặc biệt với họ.
• Nội dung mang tính tự tiết lộ có chọn lọc: Việc chia sẻ đời sống, cảm xúc, khó khăn hay những khoảnh khắc riêng tư khiến người xem cảm thấy mình “hiểu” và “đồng cảm” với nhân vật đó. Tuy nhiên, đây thường chỉ là những phần được chọn lọc để công khai, không phải sự thân thiết thực sự.
• Thuật toán mạng xã hội khuếch đại sự gắn bó: Khi người xem tương tác nhiều với một cá nhân, thuật toán sẽ liên tục đề xuất thêm nội dung liên quan. Điều này làm tăng tần suất xuất hiện của nhân vật đó trong đời sống hằng ngày, khiến sự chú ý và cảm xúc dần tập trung quá mức vào một đối tượng duy nhất.

Cảm giác kết nối diễn ra một chiều nhưng rất thật: Dù không có sự đáp lại cá nhân, người xem vẫn trải nghiệm cảm xúc thật như quan tâm, lo lắng, vui buồn cùng nhân vật mình theo dõi. Chính sự một chiều nhưng giàu cảm xúc này là nền tảng để parasocial relationship được hình thành và duy trì.

Khi nào parasocial trở thành phụ thuộc cảm xúc?

Parasocial chỉ thực sự trở thành vấn đề khi nó vượt qua ranh giới của sự ngưỡng mộ lành mạnh và bắt đầu chi phối cảm xúc, hành vi cũng như đời sống hằng ngày của một người. Ở giai đoạn này, nhân vật công chúng không còn đơn thuần là nguồn giải trí hay cảm hứng, mà trở thành điểm tựa cảm xúc chính.

Một dấu hiệu rõ ràng là khi trạng thái tinh thần phụ thuộc trực tiếp vào hành động của người được hâm mộ. Người theo dõi có thể vui khi idol đăng bài, buồn hoặc bực bội khi họ im lặng, bị chỉ trích hay tương tác với người khác. Cảm xúc cá nhân không còn xuất phát từ đời sống thật, mà bị dẫn dắt bởi những diễn biến trên mạng xã hội.

Parasocial cũng chuyển thành phụ thuộc cảm xúc khi nó chiếm quá nhiều thời gian và năng lượng tinh thần. Việc liên tục kiểm tra tin tức, xem livestream, tham gia tranh luận hoặc bảo vệ thần tượng khiến người xem sao nhãng học tập, công việc và các mối quan hệ ngoài đời. Lúc này, parasocial không còn là một phần nhỏ trong cuộc sống, mà dần trở thành trung tâm.

Cuối cùng, phụ thuộc cảm xúc xuất hiện khi người theo dõi hình thành kỳ vọng và cảm giác sở hữu đối với nhân vật công chúng. Họ mong đợi được chú ý, được đáp lại, hoặc cảm thấy tổn thương khi idol không hành xử theo mong muốn của mình. Đây là thời điểm parasocial không chỉ gây mệt mỏi về tinh thần, mà còn tiềm ẩn nhiều hệ quả tiêu cực nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời.

Dấu hiệu parasocial ở mức độ phụ thuộc cảm xúc

Parasocial bắt đầu trở thành phụ thuộc cảm xúc khi sự quan tâm dành cho một idol hay influencer không còn dừng ở mức thích, mà dần xâm lấn cảm xúc, thời gian và cách bạn phản ứng với cuộc sống hằng ngày. Những dấu hiệu dưới đây giúp bạn nhận ra liệu mối gắn bó một chiều đó có đang đi quá xa hay không.

• Cảm xúc của bạn lên xuống theo hoạt động của họ: Bạn vui khi họ đăng bài, lo lắng khi họ im lặng, bực bội hoặc buồn bã khi họ bị chỉ trích. Trạng thái tinh thần của bạn không còn ổn định độc lập, mà bị dẫn dắt bởi những diễn biến xoay quanh người được hâm mộ.
• Bạn kiểm tra nội dung về họ một cách ám ảnh: Việc liên tục mở mạng xã hội để xem tin mới, story hay livestream của họ trở thành thói quen khó bỏ. Ngay cả khi đang học tập, làm việc hay nghỉ ngơi, tâm trí bạn vẫn hướng về việc “họ đang làm gì”.
• Bạn dành quá nhiều thời gian và năng lượng để bảo vệ họ: Bạn thường xuyên tham gia tranh cãi, phản bác người khác hoặc cảm thấy tức giận khi thấy ý kiến trái chiều về idol/influencer mình theo dõi. Thậm chí, bạn có thể hy sinh các mối quan hệ thật chỉ để bảo vệ hình ảnh của họ.
• Bạn cảm thấy bị tổn thương cá nhân trước lựa chọn của họ: Khi họ tương tác thân thiết với người khác, hẹn hò, thay đổi hình ảnh hoặc quan điểm, bạn cảm thấy hụt hẫng, ghen tuông hay như bị “phản bội”. Điều này cho thấy bạn đã vô thức đặt mình vào một vị trí cảm xúc không thuộc về mình.
• Parasocial chiếm chỗ của các mối quan hệ ngoài đời: Bạn ít gặp gỡ bạn bè, giảm hứng thú với gia đình hoặc các hoạt động từng khiến bạn vui. Thay vào đó, phần lớn thời gian rảnh được dành cho việc theo dõi, cập nhật và suy nghĩ về người mà bạn hâm mộ.
• Bạn chi tiêu hoặc hy sinh vượt khả năng để duy trì cảm giác gắn bó: Việc donate, mua sản phẩm, đăng ký thành viên hay sưu tầm mọi thứ liên quan đến họ không còn xuất phát từ niềm vui, mà từ cảm giác “phải làm” để được công nhận hoặc để giữ kết nối.
• Bạn khó dừng lại dù nhận ra điều đó không tốt cho mình: Ngay cả khi cảm thấy mệt mỏi, mất tập trung hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, bạn vẫn không thể giảm việc theo dõi. Cảm giác trống rỗng hoặc lo lắng xuất hiện khi bạn cố gắng tách mình ra khỏi parasocial relationship.

Ngưỡng mộ bình thường và parasocial ở mức độ phụ thuộc cảm xúc khác nhau ra sao?

Không phải mọi sự yêu thích idol hay influencer đều mang tính tiêu cực. Sự khác biệt nằm ở mức độ kiểm soát cảm xúc và vai trò mà mối quan hệ một chiều này chiếm giữ trong đời sống cá nhân.

Dưới đây là những điểm phân biệt rõ ràng giữa ngưỡng mộ lành mạnh và parasocial khi đã chuyển sang phụ thuộc cảm xúc.

– Về cảm xúc cá nhân:

• Ngưỡng mộ bình thường: Bạn yêu thích và ủng hộ họ, nhưng cảm xúc nhìn chung ổn định, không bị tác động mạnh bởi từng hành động hay tin tức nhỏ.
• Parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc: Tâm trạng của bạn thay đổi rõ rệt theo việc họ đăng bài, xuất hiện hay biến mất trên mạng xã hội.

– Về ranh giới tâm lý:

• Ngưỡng mộ bình thường: Bạn hiểu rõ đây là mối quan hệ công chúng – khán giả và không mong đợi sự đáp lại cá nhân.
• Parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc: Bạn vô thức kỳ vọng được chú ý, được thấu hiểu hoặc cảm thấy thất vọng khi họ không hành xử theo mong muốn của mình.

– Về thời gian và sự ưu tiên:

• Ngưỡng mộ bình thường: Việc theo dõi chỉ chiếm một phần nhỏ thời gian rảnh, không ảnh hưởng đến học tập, công việc hay các mối quan hệ khác.
• Parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc: Bạn dành phần lớn thời gian để cập nhật, suy nghĩ hoặc bảo vệ họ, đôi khi bỏ bê những trách nhiệm quan trọng.

– Về mối quan hệ ngoài đời thực:

• Ngưỡng mộ bình thường: Gia đình, bạn bè và các mối quan hệ trực tiếp vẫn là trung tâm đời sống tinh thần.
• Parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc: Kết nối một chiều với idol hoặc influencer dần thay thế nhu cầu gắn bó và chia sẻ với người thật.

– Về khả năng dừng lại:

• Ngưỡng mộ bình thường: Bạn có thể giảm theo dõi hoặc tạm ngưng mà không cảm thấy trống rỗng hay khó chịu.
• Parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc: Việc dừng theo dõi gây lo lắng, bứt rứt hoặc cảm giác mất mát rõ rệt.

Khi sự ngưỡng mộ không còn nằm trong tầm kiểm soát và bắt đầu chi phối cảm xúc lẫn cuộc sống hằng ngày, đó là dấu hiệu parasocial đã vượt khỏi ranh giới lành mạnh.

Vì sao một số người dễ phụ thuộc cảm xúc vào parasocial?

Không phải ai tiếp xúc với idol hay influencer cũng rơi vào parasocial ở mức phụ thuộc cảm xúc. Sự khác biệt nằm ở đặc điểm tâm lý, hoàn cảnh sống và nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng của mỗi người. Những yếu tố dưới đây không trực tiếp tạo ra parasocial, nhưng khiến một số người dễ gắn bó quá mức với mối quan hệ một chiều này.

• Thiếu kết nối cảm xúc ổn định ngoài đời thực: Khi các mối quan hệ gia đình, bạn bè hoặc tình cảm không mang lại cảm giác được lắng nghe và thấu hiểu, con người có xu hướng tìm kiếm sự bù đắp ở những nguồn khác. Parasocial mang lại cảm giác an toàn vì không có xung đột, không bị từ chối, từ đó dễ trở thành chỗ dựa cảm xúc thay thế.
• Đang ở giai đoạn tâm lý dễ tổn thương: Những thời điểm như áp lực học tập, công việc, chia tay, mất phương hướng hoặc cô đơn kéo dài khiến nhu cầu được an ủi và đồng cảm tăng cao. Trong trạng thái này, việc gắn bó với một hình mẫu luôn xuất hiện tích cực trên mạng xã hội có thể mang lại cảm giác ổn định tạm thời, nhưng cũng làm tăng nguy cơ lệ thuộc.
• Xu hướng tìm kiếm sự công nhận và giá trị bản thân: Một số người dễ phụ thuộc cảm xúc khi họ cần được khẳng định mình có ý nghĩa hoặc được ghi nhận. Việc ủng hộ, bảo vệ hay cảm thấy “đồng hành” cùng một nhân vật công chúng có thể tạo ra cảm giác mình đang thuộc về điều gì đó lớn hơn, từ đó gắn chặt cảm xúc vào parasocial relationship.
• Khó thiết lập và duy trì ranh giới cảm xúc: Không phải ai cũng quen với việc phân tách rõ giữa đời sống cá nhân và thế giới trực tuyến. Khi ranh giới này mờ nhạt, cảm xúc dành cho nhân vật công chúng dễ bị cá nhân hóa, khiến người theo dõi khó giữ khoảng cách lành mạnh trong suy nghĩ và kỳ vọng.
• Thói quen sống gắn chặt với môi trường số: Việc dành nhiều thời gian một mình trên mạng xã hội, đặc biệt là tiêu thụ nội dung mang tính cá nhân hóa cao, khiến parasocial trở thành một phần quen thuộc của đời sống hằng ngày. Khi tương tác trực tiếp ngoài đời ít dần, mối quan hệ một chiều này dễ chiếm vai trò ngày càng lớn về mặt cảm xúc.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là phụ thuộc cảm xúc vào parasocial không phải do yếu đuối hay sai lầm cá nhân, mà thường là dấu hiệu cho thấy những nhu cầu cảm xúc sâu hơn đang chưa được đáp ứng. Nhận ra điều này giúp mỗi người có thể điều chỉnh và tìm lại sự cân bằng một cách lành mạnh.

Ảnh hưởng của parasocial tới tâm lý và đời sống cá nhân

Parasocial có thể mang lại cả tác động tích cực lẫn tiêu cực, tùy vào mức độ gắn bó của người theo dõi. Ở mức độ nhẹ, nó giúp con người cảm thấy được kết nối, có thêm động lực và niềm vui trong đời sống hằng ngày.

Tuy nhiên, khi parasocial trở nên quá sâu, những ảnh hưởng tiêu cực bắt đầu xuất hiện. Người theo dõi có thể dễ trở nên lo âu, ghen tuông, mệt mỏi, rối loạn cảm xúc hoặc mất tập trung vào học tập và công việc. Các mối quan hệ ngoài đời thực cũng có nguy cơ bị thu hẹp khi phần lớn sự quan tâm dồn vào một kết nối một chiều.

Về lâu dài, parasocial vượt ngưỡng có thể làm giảm khả năng tự điều chỉnh cảm xúc và khiến cá nhân khó tìm thấy sự thỏa mãn từ những tương tác thật. Vì vậy, hiểu rõ ảnh hưởng của parasocial là bước quan trọng để mỗi người biết cách giữ mối quan hệ này ở mức cân bằng và lành mạnh.

Làm sao để giữ parasocial ở mức lành mạnh?

Parasocial không cần phải bị loại bỏ hoàn toàn. Vấn đề không nằm ở việc bạn theo dõi ai, mà ở chỗ bạn có giữ được ranh giới và quyền kiểm soát cảm xúc hay không. Một số điều chỉnh nhỏ dưới đây giúp parasocial quay về đúng vai trò là một phần bổ trợ, không phải trung tâm đời sống tinh thần.

• Nhận thức rõ đây là mối quan hệ một chiều: Việc thường xuyên tự nhắc mình rằng idol hay influencer không có mối quan hệ cá nhân với bạn giúp giảm kỳ vọng và cảm giác gắn bó quá mức. Điều này không làm mất đi sự yêu thích, mà giúp cảm xúc trở nên thực tế hơn.
• Giới hạn thời gian và mức độ theo dõi: Chủ động kiểm soát thời gian dành cho mạng xã hội, livestream hay nội dung liên quan giúp parasocial không chiếm quá nhiều không gian tinh thần. Khi việc theo dõi có giới hạn, cảm xúc cũng dễ ổn định hơn.
• Ưu tiên nuôi dưỡng các mối quan hệ ngoài đời thực: Gia đình, bạn bè và những kết nối trực tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng cảm xúc. Khi đời sống thực đủ đầy, parasocial tự nhiên giảm bớt sức hút và không còn là chỗ dựa cảm xúc chính.
• Quan sát cảm xúc của chính mình: Nếu bạn nhận thấy mình buồn bã, ghen tuông hay bứt rứt quá mức vì một nhân vật công chúng, đó là tín hiệu để dừng lại và điều chỉnh. Việc lắng nghe cảm xúc giúp bạn can thiệp sớm trước khi hình thành phụ thuộc.
• Tìm hỗ trợ khi parasocial gây mệt mỏi kéo dài: Trong trường hợp parasocial đã ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, giấc ngủ hoặc sức khỏe tinh thần, việc tìm đến người thân hoặc chuyên gia tâm lý là bước cần thiết để bạn sớm thoát ra khỏi sự phụ thuộc cảm xúc với mối quan hệ một chiều.

Parasocial là một hiện tượng tâm lý phổ biến trong xã hội hiện đại, phản ánh nhu cầu kết nối và đồng cảm của con người. Nó không xấu nếu được giữ ở mức lành mạnh, nhưng có thể trở thành vấn đề khi vượt quá ranh giới và dẫn đến phụ thuộc cảm xúc. Hiểu rõ parasocial giúp mỗi người chủ động điều chỉnh cách mình gắn bó với thế giới số, thay vì để cảm xúc bị cuốn theo một mối quan hệ một chiều.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM

• Rối loạn nhân cách phụ thuộc (DPD): Biểu hiện và hướng điều trị
• Phụ thuộc trong tình yêu – Cách kiểm soát cảm xúc khi yêu
• Hội chứng Stendhal: Khi cảm xúc thẩm mỹ gây choáng ngợp