8 Tác hại của việc la mắng con cái cha mẹ không nên xem nhẹ

Khi con không nghe lời hoặc liên tục mắc lỗi, nhiều cha mẹ dễ mất bình tĩnh và lớn tiếng với mong muốn trẻ thay đổi. Tuy nhiên, tác hại của việc la mắng con cái có thể kéo dài, ảnh hưởng đến cảm xúc, sự tự tin và mối quan hệ gia đình.

Khi việc la mắng con trở thành thói quen của nhiều cha mẹ

Trong sinh hoạt hằng ngày, những chuyện như chậm làm bài, quên thu dọn đồ chơi hay mải xem điện thoại có thể khiến cha mẹ sốt ruột. Ban đầu, người lớn chỉ nhắc nhở nhưng dần tăng âm lượng khi trẻ chưa làm theo yêu cầu. Nếu cách phản ứng ấy lặp lại thường xuyên, quát mắng dễ trở thành lựa chọn quen thuộc mỗi khi xuất hiện điều không vừa ý.

Áp lực công việc, thiếu thời gian nghỉ ngơi và những lo toan gia đình đôi khi khiến người chăm sóc khó giữ bình tĩnh. Một số phụ huynh cũng quen với cách giáo dục nghiêm khắc từ nhỏ nên cho rằng phải lớn tiếng thì con mới nghe lời. Những yếu tố này giúp lý giải vì sao việc la mắng xuất hiện, nhưng vẫn cần được nhìn nhận để người lớn điều chỉnh cách ứng xử.

Thói quen ấy dễ tiếp diễn khi sự im lặng hoặc làm theo ngay của trẻ được xem là dấu hiệu cho thấy lời trách mắng có hiệu quả. Tuy nhiên, phản ứng tức thời chưa đủ để biết con đã hiểu yêu cầu hay chỉ muốn cuộc căng thẳng kết thúc. Khi vấn đề tái diễn mà chưa được tìm hiểu nguyên nhân, cha mẹ có thể tiếp tục dùng cách cũ và tăng mức độ gay gắt.

Không phải gia đình nào cũng sớm nhận ra sự thay đổi trong cách trò chuyện, nhất là khi những lời trách móc đã trở nên quen thuộc. Có lúc, một lỗi nhỏ bị kéo thành cuộc phê bình dài, kèm theo việc nhắc chuyện cũ hoặc so sánh với người khác. Nhìn lại những tình huống này là bước cần thiết để hiểu tác hại của việc la mắng con cái và lựa chọn cách hướng dẫn phù hợp hơn.

8 Tác hại của việc la mắng con cái cha mẹ không nên xem nhẹ

Việc thường xuyên quát mắng, đặc biệt khi đi kèm lời xúc phạm hoặc làm trẻ xấu hổ, có thể ảnh hưởng đến nhiều mặt trong quá trình trưởng thành. Mức độ tác động khác nhau tùy độ tuổi, cách ứng xử của người lớn và những nguồn hỗ trợ xung quanh con. Hiểu rõ các ảnh hưởng dưới đây giúp cha mẹ nhìn nhận vấn đề đầy đủ hơn và sớm điều chỉnh cách giao tiếp.

1. Khiến trẻ căng thẳng và thiếu cảm giác an toàn

Khi thường xuyên phải nghe tiếng quát hoặc những lời trách móc gay gắt, trẻ dễ lo lắng trước phản ứng của cha mẹ. Thay vì thoải mái sinh hoạt, con có thể dành nhiều sự chú ý để đoán xem điều gì sẽ khiến người lớn nổi giận. Ngay cả một sơ suất nhỏ như làm đổ nước cũng trở thành tình huống khiến trẻ cuống quýt, dù sự việc hoàn toàn có thể được giải quyết bình tĩnh.

Cảm giác bất an còn dễ xuất hiện khi cùng một hành vi nhưng hôm nay được bỏ qua, ngày mai lại bị mắng nặng lời. Sự khó đoán ấy khiến con không biết nên dựa vào quy tắc nào để điều chỉnh cách cư xử. Với một số trẻ, ngôi nhà vì thế trở thành nơi phải dè chừng hơn là không gian để nghỉ ngơi và tìm sự an ủi.

2. Làm giảm lòng tự trọng và sự tự tin của trẻ

Những lời như “Con chẳng làm được việc gì” hoặc “Sao con kém thế” hướng sự chỉ trích vào bản thân trẻ thay vì hành vi cần sửa. Nếu lặp lại thường xuyên, các nhận xét này có thể khiến con tin rằng mình thiếu năng lực hoặc không có giá trị. Một lỗi nhất thời dần bị hiểu thành bằng chứng rằng bản thân luôn thua kém.

Ảnh hưởng này đôi khi bộc lộ qua cách trẻ nói về chính mình, chẳng hạn phủ nhận nỗ lực hoặc cho rằng mọi kết quả tốt đều do may mắn. Khi được ghi nhận, con vẫn có thể nghi ngờ lời khen vì đã quen với những đánh giá tiêu cực. Lòng tự trọng suy giảm khiến việc nhìn nhận điểm mạnh và chấp nhận những hạn chế của bản thân trở nên khó khăn hơn.

3. Hạn chế cơ hội học cách điều chỉnh cảm xúc

Một trong những tác hại của việc la mắng con cái là làm giảm cơ hội để trẻ học cách ứng xử bình tĩnh khi tức giận hoặc thất vọng. Nếu người lớn thường xuyên phản ứng bằng tiếng quát, con ít được quan sát cách gọi tên cảm xúc và diễn đạt điều mình cần một cách rõ ràng. Khi gặp chuyện không vừa ý, trẻ có thể lúng túng vì chưa biết làm gì với sự khó chịu đang xuất hiện.

Những câu như “Nín ngay” hoặc “Có gì mà phải khóc” đôi khi khiến con chú ý đến việc che giấu cảm xúc để tránh bị trách thêm. Việc ngừng khóc lúc đó chưa cho thấy trẻ đã hiểu điều mình đang trải qua hay biết cách tự trấn tĩnh. Theo thời gian, một số em có thể khó nói ra cảm giác buồn, giận hoặc thất vọng và cần thêm sự hướng dẫn để thể hiện chúng phù hợp.

4. Khiến con dễ bắt chước cách giao tiếp gay gắt

Trẻ học cách giao tiếp qua những tương tác diễn ra hằng ngày, trong đó cách cha mẹ xử lý bất đồng có ảnh hưởng đáng kể. Khi chứng kiến người lớn dùng tiếng quát để buộc người khác làm theo, con có thể xem đó là một cách giải quyết mâu thuẫn. Chẳng hạn, trẻ bắt đầu lớn tiếng với em nhỏ khi bị lấy đồ chơi hoặc nói lời khó nghe lúc bạn không đồng ý với mình.

Nếu kiểu ứng xử này tiếp diễn, những bất đồng nhỏ dễ trở thành cuộc tranh cãi căng thẳng. Con có thể tập trung vào việc giành phần thắng mà chưa biết lắng nghe, thương lượng hoặc giải thích mong muốn. Tuy nhiên, đây là cách giao tiếp có thể thay đổi thông qua những trải nghiệm mới và sự làm mẫu nhất quán của người lớn.

UNICEF lưu ý rằng môi trường nuôi dạy có quát mắng, làm trẻ xấu hổ hoặc áp dụng hình phạt khắc nghiệt có liên quan đến lòng tự trọng thấp, sự lo lắng và hành vi hung hăng.

5. Làm giảm sự tin tưởng và ít chia sẻ với cha mẹ

Khi một lần kể chuyện khó khăn lại kết thúc bằng lời trách mắng, trẻ có thể ngần ngại mở lời trong những lần sau. Con bắt đầu cân nhắc xem chuyện nào nên nói, chuyện nào cần giữ kín để tránh khiến người lớn nổi giận. Những vấn đề như điểm số giảm, mâu thuẫn với bạn hoặc chưa hiểu bài vì thế có thể không được chia sẻ kịp thời.

Khoảng cách này đôi khi hình thành âm thầm, ngay cả khi gia đình vẫn sinh hoạt cùng nhau mỗi ngày. Trẻ trả lời ngắn hơn, ít kể chuyện riêng hoặc tìm đến người khác trước khi nghĩ đến cha mẹ. Việc thiếu thông tin về những điều con đang trải qua khiến người chăm sóc khó nhận biết lúc nào trẻ cần được lắng nghe và hỗ trợ.

6. Khiến trẻ sợ mắc lỗi và ngại thử những việc mới

Tác hại của việc la mắng con cái còn có thể thể hiện ở sự dè dặt khi trẻ được giao một nhiệm vụ chưa quen. Nếu những lần làm sai trước đó thường đi kèm phản ứng gay gắt, con dễ nghĩ đến nguy cơ bị trách hơn là cơ hội học thêm kỹ năng. Vì vậy, trẻ có thể né tránh việc tự chuẩn bị đồ dùng, phụ việc nhà hoặc thử một hoạt động mới dù có người hướng dẫn.

Khi nỗi sợ sai chi phối lựa chọn, một số em chỉ muốn làm những việc chắc chắn đạt yêu cầu hoặc chờ người lớn quyết định thay. Điều này làm giảm cơ hội thực hành, tự giải quyết vấn đề và học từ những kết quả chưa như mong muốn. Sự chủ động vì thế có thể bị hạn chế, dù năng lực của con vẫn có khả năng phát triển khi được tạo điều kiện phù hợp.

7. Gây trở ngại cho việc tập trung và tiếp nhận hướng dẫn

Trong một cuộc trách mắng, trẻ có thể chú ý nhiều đến âm lượng, nét mặt và sự giận dữ của cha mẹ hơn là nội dung đang được giải thích. Khi quá lo lắng về việc bị phê bình tiếp, con dễ lúng túng và khó theo dõi từng bước cần thực hiện. Điều này thường dễ nhận thấy trong những tình huống học bài mà người lớn liên tục thúc ép, còn trẻ càng nghe càng rối.

Có lúc, một yêu cầu đơn giản phải nhắc nhiều lần vì cuộc trao đổi chứa quá nhiều lời trách móc hoặc nhiều lỗi bị đề cập cùng lúc. Trẻ có thể nhớ cảm giác bị mắng nhưng chưa nắm được mình cần thay đổi điều gì và bắt đầu từ đâu. Tuy vậy, khó khăn trong học tập còn liên quan đến nhiều yếu tố khác, nên không thể quy mọi biểu hiện mất tập trung hoặc kết quả thấp cho cách giao tiếp trong gia đình.

8. Gia tăng nguy cơ gặp khó khăn tâm lý khi kéo dài ở trẻ

Việc thường xuyên dùng lời nói khắc nghiệt, nhất là xúc phạm hoặc làm nhục, có liên quan đến những khó khăn về sức khỏe tâm lý ở trẻ. Cách kỷ luật bằng lời gay gắt có thể làm gia tăng các vấn đề về hành vi và triệu chứng trầm cảm ở thanh thiếu niên. Tuy nhiên, đây là mối liên hệ cần được nhìn nhận như một nguy cơ đáng lưu ý, không có nghĩa mọi trẻ bị la mắng đều sẽ gặp phải những vấn đề tương tự.

Cha mẹ cần chú ý khi con buồn bã, lo lắng hoặc thu mình kéo dài, đặc biệt nếu những thay đổi ấy ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt và học tập. Các biểu hiện này cần được xem xét trong toàn bộ hoàn cảnh của trẻ, thay vì vội kết luận nguyên nhân hoặc tự gán một chẩn đoán. Việc điều chỉnh cách tương tác và tìm hỗ trợ phù hợp giúp gia đình có thêm cơ hội hiểu những khó khăn đang diễn ra.

Con im lặng sau khi bị la mắng nhưng chưa chắc đã hiểu lỗi

Sau một cuộc trách mắng, trẻ có thể ngừng nói vì sợ phản ứng của cha mẹ, chưa biết trả lời thế nào hoặc cần thời gian để hiểu chuyện vừa xảy ra. Có em chỉ mong cuộc trao đổi sớm kết thúc nên gật đầu dù vẫn còn bối rối. Vì vậy, sự im lặng chưa đủ để khẳng định con đã nhận ra hành vi nào chưa phù hợp.

Để hiểu lỗi, trẻ cần biết điều mình vừa làm ảnh hưởng đến ai, vì sao cần thay đổi và lần sau nên ứng xử thế nào. Chẳng hạn, khi bị mắng vì vẽ lên tường, con có thể dừng lại nhưng chưa biết nên vẽ ở đâu hoặc cùng người lớn làm sạch vết bẩn ra sao. Nếu cuộc trao đổi chỉ xoay quanh lời trách, yêu cầu sửa sai dễ trở nên mơ hồ, nhất là với những em còn nhỏ.

Khi cả hai đã bình tĩnh, cha mẹ có thể hỏi ngắn gọn: “Con hiểu vì sao mình cần dừng việc đó không?” hoặc “Lần sau con sẽ làm thế nào?”. Câu trả lời giúp người lớn nhận biết điều trẻ đã hiểu và phần nào còn cần giải thích, thay vì ép con nhận lỗi ngay. Việc con dần thực hiện được cách ứng xử phù hợp mới là cơ sở rõ hơn để đánh giá hiệu quả của lời hướng dẫn.

Cha mẹ nên làm gì để đồng hành cùng con thay vì la mắng?

Nhận ra tác hại của việc la mắng con cái là bước đầu để cha mẹ điều chỉnh cách ứng xử trong những tình huống căng thẳng. Sự thay đổi có thể bắt đầu từ những việc nhỏ như giảm âm lượng, nói rõ yêu cầu và nghe con giải thích. Các cách dưới đây giúp người lớn giữ giới hạn cần thiết, đồng thời hướng dẫn trẻ sửa sai bằng thái độ tôn trọng.

• Tạm dừng khi nhận thấy mình sắp mất bình tĩnh: Nếu bắt đầu nói nhanh, tăng âm lượng hoặc muốn nhắc lại lỗi cũ, cha mẹ nên ngừng trao đổi trong chốc lát và thở chậm. Có thể nói với con rằng mình cần bình tĩnh rồi sẽ quay lại giải quyết sự việc. Với trẻ nhỏ, cần bảo đảm con vẫn được trông nom phù hợp trong khoảng nghỉ này.
• Nói rõ hành vi cần thay đổi: Thay vì nhận xét “Con lúc nào cũng bừa bộn”, hãy đưa yêu cầu cụ thể như “Con cất đồ chơi vào hộp trước khi đi ngủ nhé”. Mỗi lần nên tập trung vào một việc và dùng lời giải thích phù hợp với độ tuổi. Nếu nhiệm vụ còn khó, người lớn có thể chia thành từng bước để trẻ biết bắt đầu từ đâu.
• Tìm hiểu nguyên nhân trước khi kết luận: Con chưa làm theo có thể vì không hiểu yêu cầu, đang mệt hoặc chưa biết cách thực hiện. Cha mẹ nên hỏi ngắn gọn và nghe hết câu trả lời trước khi lựa chọn cách xử lý. Việc hiểu hoàn cảnh giúp xác định con cần được hướng dẫn thêm ở đâu và trách nhiệm nào vẫn phải hoàn thành.
• Đặt quy tắc rõ ràng và áp dụng hệ quả phù hợp: Các giới hạn nên được giải thích trước, thống nhất giữa người chăm sóc và điều chỉnh theo khả năng của trẻ. Chẳng hạn, sau khi bày đồ chơi, con cần thu dọn rồi mới chuyển sang hoạt động khác. Hệ quả cần hợp lý, có thể thực hiện và không làm nhục hay tước bỏ những nhu cầu thiết yếu.
• Xin lỗi khi đã lỡ lớn tiếng: Khi bình tĩnh trở lại, cha mẹ nên thừa nhận cách nói chưa phù hợp mà không đổ trách nhiệm cho con. Có thể nói “Mẹ đã quát quá lớn, mẹ xin lỗi” rồi giải thích lại vấn đề cần giải quyết. Lời xin lỗi cần đi cùng thay đổi trong những lần sau, đồng thời cho trẻ thời gian bày tỏ cảm xúc.
• Ghi nhận nỗ lực và hành vi tích cực: Hãy chú ý những việc con đang làm tốt, chẳng hạn tự cất sách hoặc biết chờ đến lượt. Lời ghi nhận nên cụ thể để trẻ hiểu hành động nào đáng tiếp tục. Cha mẹ cũng cần dành thời gian trò chuyện, chơi cùng con để sự tương tác hằng ngày có thêm những trải nghiệm vui vẻ.
• Giảm áp lực cho bản thân và chia sẻ trách nhiệm nuôi dạy con: Cha mẹ dễ mất bình tĩnh hơn khi thiếu ngủ, công việc dồn dập hoặc phải một mình lo nhiều việc trong nhà. Hãy trao đổi với người thân để chia nhau những nhiệm vụ cụ thể như đưa đón trẻ, chuẩn bị bữa ăn và đồng hành cùng con khi học bài. Việc phân chia hợp lý giúp người lớn có thời gian nghỉ ngơi, bớt mệt mỏi và bình tĩnh hơn khi xử lý những tình huống khó.
• Tìm sự hỗ trợ tâm lý khi thường xuyên mất kiểm soát: Nếu việc quát mắng vẫn lặp lại dù đã cố gắng thay đổi, cha mẹ nên tìm sự đồng hành của chuyên gia tâm lý để hiểu những yếu tố khiến mình dễ nổi nóng. Quá trình hỗ trợ giúp người lớn biết cách điều chỉnh cảm xúc, giao tiếp rõ ràng và xử lý bất đồng với con phù hợp hơn. Trường hợp trẻ có những thay đổi cảm xúc kéo dài, tự ti hoặc thu mình, cha mẹ có thể đưa con đến gặp chuyên gia để được hỗ trợ.

Hiểu rõ tác hại của việc la mắng con cái giúp cha mẹ cân nhắc cách phản ứng khi trẻ mắc lỗi. Những thay đổi nhỏ như nói rõ yêu cầu, giữ giới hạn bình tĩnh và lắng nghe đều góp phần xây dựng sự tin tưởng trong gia đình. Khi khó tự điều chỉnh, người lớn có thể tìm sự hỗ trợ tâm lý để từng bước giao tiếp với con phù hợp hơn.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM

• Bất đồng quan điểm giữa cha mẹ và con cái: 10 cách xử lý khéo léo
• Thực trạng cha mẹ bạo hành tinh thần con cái và Cách xử lý
• Con tuổi dậy thì khó bảo phải làm sao? 10 cách xử lý hiệu quả

Nguồn:

• Disciplinary Violence / unicef.org/egypt/disciplinary-violence
• Calls for verbal abuse of children by adults to be formally recognised as form of child maltreatment / (02/10/2023) / ucl.ac.uk/news/2023/oct/calls-verbal-abuse-children-adults-be-formally-recognised-form-child-maltreatment
• What’s the Best Way to Discipline My Child? / (05/11/2018) / healthychildren.org/English/family-life/family-dynamics/communication-discipline/Pages/Disciplining-Your-Child.aspx
• How to discipline your child the smart and healthy way / unicef.org/parenting/child-care/how-discipline-your-child-smart-and-healthy-way