Chuyên gia Tâm lý Hoàng Duyên nói gì về trầm cảm tuổi dậy thì?
Điều đáng sợ nhất không phải là con mắc trầm cảm, mà là con đã phát đi rất nhiều tín hiệu cầu cứu nhưng cha mẹ chỉ nghĩ: “Con đang nổi loạn vì tuổi dậy thì.”. Trầm cảm tuổi dậy thì ngày càng phổ biến nhưng vẫn dễ bị hiểu sai, việc nhận diện sớm và đồng hành đúng cách trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Hãy cùng lắng nghe những chia sẻ từ Chuyên gia tâm lý Hoàng Thị Ngọc Duyên – Giám đốc Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam chi nhánh Hoàng Hoa Thám (TP Hồ Chí Minh) và Trưởng ban Chuyển hóa cùng Chuyên gia khu vực Hồ Chí Minh trong cuộc phỏng vấn dưới đây.
PV: Theo như kinh nghiệm tham vấn tâm lý của chuyên gia, chuyên gia thấy rằng hiện nay thực trạng trầm cảm ở học sinh – sinh viên đang diễn tiến như thế nào và mức độ phổ biến ra sao?
Theo thống kê của UNICEF thì cứ khoảng 5 trẻ vị thành niên sẽ có 1 trẻ gặp vấn đề về tâm lý cần được hỗ trợ, tức là chiếm khoảng 20%. Đây thực sự là một con số rất đáng báo động. Nhưng điều đáng lo ngại hơn ở đây là các con không được thổ lộ cảm xúc của mình. Cha mẹ thì chưa có nhiều kiến thức để phân biệt đâu là những rối loạn tâm lý tuổi dậy thì, đâu chỉ là sự lười biếng nhất thời và đâu thực sự là trầm cảm.
Duyên từng gặp một cô bé 16 tuổi, bên ngoài là một đứa trẻ rất ngoan, có nhiều thành tích học tập tốt và trong gia đình luôn được xem như tấm gương. Nhưng phía sau vẻ ngoài đó lại là một sự “vỡ vụn” rất lớn ở bên trong. Con luôn sống trong áp lực vì sợ nếu thành tích học tập giảm sút thì bố mẹ sẽ thất vọng, gia đình sẽ “xấu mặt”. Thành ra con cứ gồng mình lên để cố gắng trong suốt nhiều năm.
Đến một ngày, ba mẹ phát hiện ra sự bất ổn của con chỉ bắt đầu từ những hành vi nho nhỏ. Chẳng hạn như chỉ cần ai đặt sai vị trí quyển sách của con thôi là con đã cáu gắt, khó chịu rất mạnh. Và chính khoảnh khắc đó, ba mẹ mới bắt đầu thấy rằng “con đang khác đi”. Nhưng khi gia đình đưa con đến tham vấn tâm lý thì mọi chuyện đã đi khá xa rồi, bởi lúc đó con đã rơi vào trạng thái trầm cảm tuổi dậy thì.
Duyên nghĩ đây giống như một hồi chuông cảnh báo về thực trạng sức khỏe tinh thần ở học sinh – sinh viên hiện nay. Rất nhiều bạn trẻ đang gặp vấn đề tâm lý nhưng lại không được nhận diện từ sớm. Một phần là vì áp lực xã hội, một phần là vì nhiều phụ huynh vẫn khó chấp nhận chuyện con mình gặp vấn đề về tâm lý. Và chính bản thân các con cũng không muốn thừa nhận điều đó. Vì vậy, phần lớn học sinh, sinh viên khi tìm đến trung tâm tâm lý thì tình trạng thường đã khá nặng rồi.
PV: Những nguyên nhân nào có thể dẫn đến tình trạng trầm cảm ở độ tuổi học sinh – sinh viên? Liệu có phải chủ yếu đến từ áp lực học đường không ạ?
Thực ra ở độ tuổi này, việc học vẫn là mối quan tâm lớn nhất nên áp lực học tập chắc chắn là một trong những yếu tố nổi trội. Tuy nhiên bên cạnh đó, UNICEF cho biết ngoài áp lực học tập thì các bạn trẻ hiện nay còn chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố khác như áp lực thành tích, bối cảnh gia đình, sự so sánh trên mạng xã hội và đặc biệt là sự mất kết nối trong gia đình. Ở độ tuổi này, các con rất nhạy cảm về mặt cảm xúc. Nhưng khoảng cách giữa cha mẹ và con cái lại ngày càng xa hơn vì lịch học của các con quá dày.
Có nhiều phụ huynh khi Duyên hỏi: “Một ngày anh chị thực sự gặp con được bao nhiêu lâu?” thì câu trả lời là rất ít. Có khi cha mẹ chỉ gặp con lúc chiều tối, mà lúc đó con cũng đã ăn vội ở ngoài rồi lại tiếp tục học thêm hoặc học online. Đến tối trước khi đi ngủ mới gặp con thêm một chút nữa nhưng cũng không đủ thời gian để tâm sự điều gì sâu hơn ngoài vài câu hỏi rất đời thường. Và chính sự thiếu kết nối đó tạo nên một khoảng trống rất lớn trong đời sống tinh thần của các con. Các con thiếu sự chia sẻ, thiếu cảm giác được lắng nghe.
Một điều nữa là mạng xã hội hiện nay chi phối tâm trí các bạn trẻ cực kỳ nhiều. Ngày nay các con gần như không thể không dùng mạng xã hội vì nó còn phục vụ cả việc học. Nhưng cũng chính ở đó, các con nhìn thấy rất nhiều hình ảnh về thành tích, sự thành công hay cuộc sống tích cực của người khác. Bởi thông thường, người ta chỉ đăng những điều tốt đẹp lên mạng xã hội thôi. Ít ai chia sẻ những điều chưa tốt hay những áp lực phía sau. Và các bạn trẻ vô tình nhìn vào đó rồi bắt đầu so sánh bản thân mình với bạn bè cùng trang lứa. Tất cả những điều đó tạo nên áp lực. Nhưng điều nguy hiểm nhất là khi có vấn đề, các con lại không chia sẻ ra được. Những suy nghĩ tiêu cực, cảm xúc tiêu cực cứ tích tụ dần bên trong các bạn trẻ. Đến một thời điểm nào đó, khi sức chịu đựng vượt quá giới hạn thì mọi thứ sẽ bùng nổ ra thành hành vi bên ngoài. Và thường đến lúc phụ huynh nhận ra thì các dấu hiệu đã khá nghiêm trọng rồi.
PV: Vậy đâu là những dấu hiệu để phụ huynh có thể phân biệt giữa “nổi loạn tuổi teen” và trầm cảm?
Ở tuổi dậy thì, các con có rất nhiều thay đổi về hormone, nội tiết và tâm sinh lý nên việc tính khí thay đổi thất thường là điều khá phổ biến. Các con bắt đầu muốn chứng tỏ bản thân, muốn độc lập hơn, muốn có không gian riêng và đôi khi tạo khoảng cách với cha mẹ. Nhiều bạn thường đóng cửa trong phòng, ít chia sẻ hơn. Chế độ ăn uống, sinh hoạt cũng thay đổi rất nhiều. Thậm chí những yếu tố như thức ăn nhanh, nhịp sống hiện đại hay việc mất cân bằng sinh học cũng khiến cảm xúc của các con dễ thất thường hơn. Nhưng đa phần phụ huynh chỉ nhìn thấy sự “bướng bỉnh” bên ngoài. Khi hành vi của con đi lệch khỏi mong muốn của cha mẹ thì phụ huynh sẽ cảm thấy khó chịu, áp lực hoặc nghĩ rằng con không còn ngoan như trước nữa. Và chính điều đó khiến nhiều người dễ nhầm lẫn giữa nổi loạn tuổi teen với trầm cảm.
Thực ra, nổi loạn tuổi teen thường chỉ là một giai đoạn thôi. Các con có thể đóng cửa với bố mẹ, có thể khó chịu trong nhà nhưng khi ra ngoài gặp bạn bè thì vẫn vui vẻ, vẫn cười nói, vẫn còn đam mê và những điều khiến con hứng thú.
Còn với trầm cảm thì khác, các con sẽ giống như buông xuôi tất cả. Không chỉ việc học mà ngay cả việc chăm sóc bản thân hay những sở thích từng rất yêu thích cũng không còn là động lực để con thức dậy mỗi ngày nữa. Có những bạn trẻ mà chỉ cần ra khỏi giường vào buổi sáng thôi cũng đã là điều rất khó khăn. Cơ thể lúc nào cũng nặng trĩu và cảm giác như mình đang phải đối diện với một “bóng đêm” rất lớn. Nếu những biểu hiện đó kéo dài từ hai tuần trở lên thì phụ huynh nên đưa con đến cơ sở y tế hoặc gặp chuyên gia tâm lý để được kiểm tra và hỗ trợ kịp thời. Bởi ở giai đoạn này, việc nhận diện đúng vấn đề là điều rất quan trọng để có thể giúp con sớm vượt qua khủng hoảng.
PV: Khi thấy con có những biểu hiện nổi loạn hoặc khác với mong muốn của mình thì nhiều phụ huynh thường nóng giận hoặc thất vọng. Vậy cha mẹ nên phản ứng như thế nào?
Thực ra ở độ tuổi này, kể cả khi các con không bị trầm cảm thì các con vẫn rất dễ nổi loạn. Bởi đây là giai đoạn các con bắt đầu muốn khẳng định bản thân.
Cho nên những câu như:
“Con phải thế này”,
“Con phải thế kia”…
thực sự không còn phù hợp nữa.
Các con sẽ cảm thấy mình luôn bị chỉ đạo, bị áp đặt vào một lộ trình mà đôi khi đó là điều cha mẹ muốn chứ không phải điều con mong muốn.
Duyên nghĩ ở đây có một sự khác biệt rất lớn giữa hai thế hệ. Thế hệ cha mẹ trước đây từng sống trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn nên nhu cầu lớn nhất là “ăn no mặc ấm”. Vì vậy tư duy và cách nhìn cuộc sống cũng khác. Còn nhu cầu của các con hôm nay lại là được công nhận giá trị bản thân, được lắng nghe và được thấu hiểu. Nếu cha mẹ không đồng điệu được với con về mặt tư duy và cảm xúc thì sẽ rất khó để bước vào thế giới nội tâm của con. Và điều mà các con thiếu nhất hiện nay chính là sự đồng điệu về cảm xúc.
Trong khi xã hội ngày nay liên tục kéo các con ra ngoài thông qua internet, mạng xã hội và rất nhiều tác động khác thì thứ các con cần nhất lại là sự thấu cảm từ gia đình.
Khi con sai hay vấp ngã, thay vì trách móc:
“Tại sao con lại như thế này?”
“Tại sao con lại làm như vậy?”
thì cha mẹ hãy cho con thấy rằng: “Con có thể trải nghiệm, có thể sai và ba mẹ vẫn luôn ở đây để đồng hành cùng con.”
Duyên luôn nghĩ rằng muốn dạy con ở độ tuổi này thì trước tiên cha mẹ phải học cách đồng hành với con trước.
Hãy đồng hành rồi mới dẫn dắt.
Bởi chỉ khi cha mẹ làm bạn được với con thì mới có thể dẫn dắt được con.
Bạn cần có sự hỗ trợ của Chuyên gia tâm lý, vui lòng liên hệ Hotline: 096 589 8008.
Xem thêm chia sẻ của Chuyên gia Tâm lý Hoàng Thị Ngọc Duyên tại đây:
Có thể bạn quan tâm:
Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!